impa-bannawagko daytoy a salaysay ngem naudi. adda nakauna. inunaannak ni asseng. ala, ditoy laengen, a.
Kastan, Pluto….
MVEMJSUNP. Malagipmo pay dayta? Iti asignaturam iti siensia idi iti elementaria, ikabesam dayta a mnemonic wenno akronim tapno malagipmo ti umno a nagan ken panagsasaganad dagiti siam a planeta iti Solar System: Mercury, Venus, Earth, Mars, Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune ken Pluto. Nalabit insuro pay kenka ni mistram idi ti maysa a sentence a panglakaam a mangikabesa, ti “My Very Eager Mom Just Sent Us Nine Pizzas.”
Ngem itay nabiit, kalpasan ti aganay a 76 a tawen a pannakabigbigna, naikkat ti kinaplaneta ti Pluto ket napagbalin laengen a kas “ansisit a planeta” wenno dwarf planet. Walwalo metten dagiti naan-anay a planeta iti Solar System, ti laengen Mercury, Venus, Earth, Mars, Jupiter, Saturn, Uranus ken Neptune. Adda ketdi nainayon a tallo a baro a dwarf planet, ti Pluto, ti Ceres a sigud nga asteroid, ken ti baro a takuat a nainlangitan a bagi iti labes ti orbit ti Pluto a naawagan iti 2003 UB313 ken nabirngasan iti “Xena,” a nadiskubre laeng idi Hulio 29, 2005.
Saan ngaruden a MVEMJSUNP ti nasken a maikabesa itan no di ket MVEMJSUN. Wenno MVEMJSUN PCX, no iraman dagiti dwarf planet.
PASALSALI A KAKAARRUBA
Itay Agosto 24, iti taripnong dagiti astronomo ken sientista a nangaay idiay Prague, Czech Republic, iti maika-26 a General Assembly ti International Astronomical Union (IAU), ti sangalubongan a gunglo a mangtamtaming iti pannakaadal ken pannakanagan dagiti matakuatan a bambanag iti law-ang, napagnanamingan ken napasingkedan dagiti baro a depinision ken alagaden iti no ania ti makuna a maysa a planeta.
Kas sagudayen ti binukel ti IAU a resolusion, tapno maawagan a kas planeta ti maysa a nainlangitan a bagi iti sakup ti Solar System, (1) nasken nga addaan iti bukod nga orbit iti lawlaw ti Init; (2) nasken nga addaan iti naan-anay a kinadakkel a mamataud iti naan-anay a grabitasional a puersa a mamagbalin itoy a nagtimbukel (sphere); ken (3) nasken a “maraatanna kadagiti kaarrubana” ti bukodna nga orbit.
Ti maikatlo nga alagaden ti nakatnagan ti Pluto. Ania man a bagi iti Solar System a saan a bulan wenno satellite, a di makatungpal itoy nga alagaden, segun iti maysa pay a resolusion ti IAU, agtinnag a kas “dwarf planet,” wenno kas “Small Solar System Bodies.” Iti kaso ti Pluto, adda ngamin daytoy iti paset ti Solar System a maaw-awagan iti Kuiper Belt iti labes ti Neptuno a pakasarakan iti adu a kasla naiwaris a babassit ken dadakkel a nainlangitan a bagbagi wenno bambanag a maawagan iti Kuiber Belt Objects (KBO) wenno kas Trans-Neptunian Objects (TNO). No koma kano maysa a naan-anay a planeta ti Pluto, segun iti baro nga alagaden ti IAU, kabalinanna koma a wayaan wenno dalusan ti bukodna nga orbit wenno panagrikus iti Init manipud kadagitoy a pasalsali a bambanag iti asidegna.
Tapno makuna a planeta ti maysa a planeta, awan koma ti sawsawir iti dalan ti pagrikusanna nga orbitna malaksid kadagiti bukodna a bulan wenno satellites a kaluyluyogna ket kabaelan ti bileg ti grabidadna a sagepsepen wenno padisien dagitoy a sawir wenno makasali iti orbitna. Agsipud ta bassit laeng ti Pluto (agarup 1,600 a milia laeng ti diametrona ket basbassit pay ngem ti bukodtayo a Bulan), saanna a kabaelan nga iwalin wenno iduron dagiti asideg a kakaduana a bambanag iti Kuiper Belt. Kinapudnona, adda panawen kabayatan ti naunday a 248-a-tawen a panagrikus ti Pluto iti Init nga agbasakbasak pay iti bukod nga orbit ti Neptuno iti uneg ti 20 a tawen.
Uray ti kattakuat a UB313 (Xena) a masarakan met laeng iti Kuiper Belt, uray no amang a dakdakkel ngem ti Pluto, saanna met a madaeran dagiti pasalsali a kakaarubana gapuna nga agpadada iti Pluto a nadasig laeng kas “ansisit a planeta” ken kas KBO. Manamnama idi a mapagbalin ti UB313 kas maika-10 a planeta iti Solar System. Iti isu met la a taripnong ti IAU idiay Prague, naisingasing pay ketdi ti 12 koma a planeta a mangbukel iti Solar System. Malaksid iti UB313, nainominar kas planeta ti asteroid a Ceres ken ti mismo a maysa a bulan ti Pluto, ti Charon.
‘PLANETA X’
Nadiskubre ti Pluto idi Pebrero 18, 1930, aganay a 84 a tawen kalpasan a madiskubre ti Neptuno. Ni agdadamo idi nga astronomo nga Amerikano Clyde Tombaugh ti nakasirip iti eksakto a lokasion ti Pluto kalpasan ti no mano a tawen a panagsapsapul dagiti beterano nga astronomo iti maikasiam a planeta kalpasan a masarakan ti maikawalo, ti Neptuno.
Ni astronomo a Percival Lowell, babaen ti impasdekna a Lowell Observatory iti Arizona, ti kangrunaan a nangirusat iti panagsukisok iti law-ang tapno masarakan manipud kadagiti riniwriw a bituen ken nainlangitan a bambanag ti maikasiam a planeta nga inawaganna iti “Planeta X.” Inrugina ti proyekto idi 1905, ngem agingga a pimmusay ni Lowell idi 1916, dina nasarakan ti “Planeta X.” Intultuloy latta ketdi ti obserbatorio ni Lowell a sinapsapul ti “Planeta X” agingga a nabirokan met laeng ni Tombaugh idi 1930. Napanaganan iti “Pluto” ti baro a planeta manipud iti didiosen ti uneg ti daga iti mitolohia ken iti “PL” nga inisial ni Lowell.
Buklen a kangrunaan ti bato ken danum a yelo ti Pluto ken aganay a 5,906,380,000 a kilometro ti gagangay a distansiana iti Init. Naiduma ti panagrikus ti Pluto iti Init ta immitlog ti orbitna a saan perpekto a sirkulo. Addaan iti tallo a bulan: ti Charon a naduktalan idi 1978, ken ti Nix ken Hydra a kadduktal la idi 2005.
Siguden a mapagduaduaan no maysa a naan-anay a planeta ti Pluto nangruna idi mapartuat dagiti kabaruanan a ramit iti astronomia ken dagiti nabibileg a teleskopio ken idi maduktalan dagiti Trans-Neptunian Objects iti Kuiper Belt a dandani kas kadakkel ti Pluto, kas iti 5000 Quaoar a nasarakan idi 2002 ken ti 90377 Sedna a naispatan idi 2004. Saan a dagus a nadasig kas planeta dagitoy a KBO/TNO. Adda pay dagiti nasarakan a TNO, ti 2003 EL61 Santa ken ti 2005 FY9 Easterbunny, a dandani pumadis iti kadakkel ti Pluto.
Ngem ti pannakasarak iti Xena, a dakdakkel ngem ti Pluto, ti nangpadegdeg iti pannakaipababa ti kasasaad ti Pluto. Ti ngamin Xena ti kadakkelan a bagi a nadiskubre iti Solar System manipud 1846 a pannakadiskubre ti Neptuno ket daytoy koma ti rebbengna a maawagan kas naan-anay a planeta ket ti Pluto koma ket maysa laeng a minor a planeta.
PANANGATUR
Iti pannakaikkat ti kinaplaneta ti Pluto, pakarikutan ita dagiti nadumaduma a sektor ti edukasion, publikasion, media ken dadduma pay a maseknan nga institusion ti pannakabalbaliw wenno pannakaatur dagiti nadumaduma a rekord ken pasilidad. Masapul a makorehir dagiti textbook, ensiklopedia, museo, planetarium ken dadduma pay tapno masurot ti pannakaikkat ti titulo ti Pluto kas maikasiam a planeta a mangrikrikus iti Init.
Iti Filipinas, impalgak ni Undersecretary ti Departamento ti Edukasion (DepEd) Fe Hidalgo ti mabalin a pannakabalbaliw dagiti science textbook nga us-usaren ti agarup 17 milion nga estudiante iti publiko nga elementaria ken haiskul. Saan pay a nairaman ditoy dagiti dadduma pay a libro ken materiales a pagisuro nga ar-aramaten ti riwriw met nga estudiante iti pribado nga eskuela a nasken a makorehir.
Saan ketdi nga awaten ti dadduma nga astronomo ken sientista ken dadduma a tattao ti pannakauksob ti kinaplaneta ti Pluto, iti nagduduma a rason a sientipikal, praktikal wenno emosional. Adu pay laeng nga astronomo ti di umanamong iti baro a depinision ti maysa a planeta nga inyetnag ti IAU ket itultuloyda a bigbigen ti Pluto kas maikasiam a naan-anay a planeta.
Uray ni Dr. Alan Stern, daulo ti mision iti law-ang a “New Horizons” a proyekto ti NASA a mangdanon iti Pluto inton Hulio 2015, dina bigbigen ti resolusion ti IAU. Kunana a no suroten ti alagaden a nasken a “panangiwalin iti kaarruba,” uray ti Daga, Mars, Jupiter ken ti Neptuno a mismo kano ket saan a makatungpal ta uray dagitoy a planeta ket adu met dagiti agkaiwara nga asteroids iti orbitda.
Ipetteng met ti dadduma a saan latta koman nga ibabawi ti kinaplaneta ti Pluto ta maysan a tradision ken paseten ti pakasaritaan ti siensia kas maikasiam a planeta. Indawat met ti dadduma pay a kas pangipagpagapu ken ni Tombaugh, mabigbig latta koma kas planeta ti Pluto kas pammadayaw iti nakadiskubre itoy.
Iti met biang ni Cynthia Celebre, hepe ti Astronomy Research and Development Division ti Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA) ken ti pannakabagi ti Filipinas iti naangay nga asemblia ti IAU, maseknan iti kadakkel ti magastos iti pannakabaliw dagiti textbook nangruna iti Filipinas ken kasta metten iti pannakataginayon ti historia gapuna nga ayonanna a masalimetmetan koma ti kinaplaneta ti Pluto.
PASET TI PANAGDUR-AS TI SIENSIA
Uray dagiti astrologo, mistiko, mammadles ken dadduma pay a mangam-amiris iti signo dagiti bituen ken planeta, dida met kanunongan ti pannakaiwaksi ti Pluto kas planeta. Maysa ngamin a kangrunaan a paset ti Pluto iti astrolohia ken horoscope kas maysa a kadagiti tradisional a siam a planeta.
Iti ketdi biang dagiti mangayon iti pannakabalbaliw ti status ti Pluto, maysamaysada a mangiganetget a para amin daytoy iti agtultuloy a panagdur-as ti siensia ken teknolohia ken yaadu ken yaaddang ti pannakaammo iti uniberso. Naipalagip a saan a daytoy ti umuna a pagteng a ti maysa a maipagarup a planeta ket mabaliwan ti kasasaadna. Nadakamat a ti asteroid a Ceres a nadiskubre idi 1801 iti nagbaetan ti Mars ken Jupiter ket naibilang kas planeta iti agarup kagudua ti siglo sakbay a natakuatan nga adu pay gayam ti kapadpadna nga asteroid iti lugarna.
Kas naagapad ni Richard Binzel, propesor ti Planetary Sciences iti Massachusetts Institute of Technology ken kameng ti palanet definition committee ti IAU, baliwan ti yaabante ti siensia ti amin kabayatan ti pannakasangat kadagiti baro nga inpormasion. “Ti napateg ditoy ket pasingkedan dagiti kabarbaro a takuat ken kabarbaro a siensia nga adda naidumduma a bambanag maipapan iti Pluto kadagiti walo a planeta ket kabayatan ti yaadu ti itden ti siensia a pannakaammo, adu ti masagraptayo a kabarbaro a resulta ken kabarbaro a konsiderasion.”
“At-aturen laeng ti siensia ti bagbagina,” kuna met ni Mike Brown, ti astronomo a nakatakuat iti Xena, iti panagtallugodna iti resolusion.
Pudno, paset amin ti idudur-as ti siensia ken pannakaammo ti pannakabaliw ti sasaaden ti Pluto iti Solar System tapno mawayaan dagiti maiwayat pay a panagadal ken panagtakuat iti masakbayan. Saan met a napukaw wenno naikkat ti Pluto iti bukodna a puesto iti law-ang, adda latta pay sadiay. Planeta pay laeng no planeta a talaga, ti la opisial a depinision ti kinaplaneta ti nagbaliw, ansisit man no ansisit, planetanto met latta. Ngem ketdi pay, saan a mabaliwan ti kina-Plutona kas Pluto nga ammotayo a kameng ti pamilia dagiti nainlangitan a bagi iti lawlaw ti Init.
